ولى بايد دانست : مورد اين آزمايش نسبت به جهان پهناور در طبيعت چنان كوچك و ناچيز است كه پندار ما از اندازه‌گيرى آن زبون مىباشد و از اين روى چنين آزمايش را سرچشمه يك حقيقت فلسفى ، مانند سير تكاملى جهان نمىشود گرفت و قرارداد . گذشته از اين كه قسمت مهم اين آزمايش در موضوع پيشرفت اجتماع است كه از موضوع بحث فلسفه بسى دور است . قانون ديالكتيكى تكاپوى طبيعت دانشمندان روش ماترياليسم ديالكتيك قانون تحول و تكامل طبيعت را از راه ديگر توضيح داده‌اند . اين دانشمندان مىگويند : واقعيت خارجى كه مساوى است با ( ماده + / مكان + / زمان ) چون زمان « به درابع » را در بر دارد ناچار تغيير يافته و نفى خواهد شد و البته اين نفع نسبى بوده و موضوع را معدوم مطلق نمىكند و گرنه رشته حادثه كه با حركت پيش مىرود قطع مىشود و همين نفى نيز نفى خواهد شد و همچنين . . . . پس اگر پديده‌اى را مبدأ قرار دهيم پديده نامبرده در لحظه اول اثبات است و در لحظه دوم نفى خواهد شد و در لحظه سوم خود اين نفى نيز نفى مىشود ( نفى نفى ) و يا منفى شدن نفى خود اثبات برمىگردد . ولى چون نفى چنان كه گفته شد ، نسبى است نفى به كلى اثبات را از ميان برنمىدارد و همچنين نفى نفى نيز نفى را معدوم مطلق نمىكند ، از اين روى نفى در نفى هم اثبات و هم نفى موجود است ؛ يعنى اثبات به طور كامل‌ترى ظهور مىكند . پس نفى نفى حاصل جمع ( اثبات + / نفى ) است ولى نه حاصل جمع چيزى كه مساوى با صفر شود ( ( موضوع ) + / ( - / موضوع ) / 0 ) ! بلكه حاصل جمع ديالكتيكى اثبات و نفى مساوى است با نفى نفى ، يعنى اثبات با